Ucheldiroedd Cymru / The Welsh Uplands

Ucheldiroedd Cymru

Mae’r blog hwn wedi’i neilltuo i bwnc enwau lleoedd yr ucheldiroedd yng Nghymru. Er mor amlwg y gall hyn ymddangos, peth doeth fyddai diffinio’n glir yr ucheldiroedd dan sylw, gan nad yw ffiniau gwleidyddol bob amser yn cyd-fynd â ffiniau diwylliannol a thopograffig.

Ucheldiroedd Cymru.

Ffiniau Cenedlaethol a Diwylliannol

Mae ffiniau a greir gan ddyn yn agored i newid, ac nid yw’r ffin rhwng Cymru a Lloegr yn eithriad i hyn. Yn fras, sefydlwyd y ffin fodern yn sgil y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru yn 1535, pan ddiddymwyd Arglwyddiaethau’r Mers a sefydlwyd gan y Normaniaid, gan arwain at greu pum sir newydd. Ymunodd y rhain â’r siroedd Cymreig a sefydlwyd eisoes gan Statud Rhuddlan yn 1284, gan greu cyfanswm o dair ar ddeg. Ffurfiodd terfynau dwyreiniol chwe o’r siroedd hyn y ffin rhwng Cymru a Lloegr, sef: Sir y Fflint, Sir Ddinbych, Sir Drefaldwyn, Sir Faesyfed, Sir Frycheiniog a Sir Fynwy.

Gwnaed newidiadau bychain yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg i ddileu rhannau datodedig o’r siroedd ffiniol. Enghraifft ucheldirol o hyn oedd y rhan o Sir Henffordd o’r enw Ffawyddog, a ymgorfforwyd yn Sir Fynwy yn 1891, gan gynnwys yr hanner uchaf o ochr ddwyreiniol dyffryn y Grwyne Fawr ar Fynydd Du, a chyrraedd copa Y Fan (679.3m; SO 258 294). Sefydlwyd y ffin genedlaethol yn derfynol yn 1974 o ganlyniad i Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, a ddisodlodd y tair ar ddeg sir hanesyddol gyda wyth sir weinyddol newydd.

Nid yw’r ffin genedlaethol yn nodi dechrau na diwedd ar ddiwylliant Cymreig nac Saesneg. Yn ymarferol, ceir continwwm yn rhedeg ar hyd yr echelin dwyrain-gorllewin, a byddai rhai yn dadlau fod yr ardal yma yn wirioneddol “Brydeinig” ei natur. Mae hyd y continwwm hwn yn amrywio ar unrhyw bwynt ar yr echelin gogledd–de, yn ogystal â safle ei bwynt canolog o bobtu’r ffin genedlaethol. Er enghraifft, er bod canol tref Croesoswallt 5km i’r dwyrain o’r ffin yn Lloegr, ceir presenoldeb diwylliannol Cymreig sylweddol hyd heddiw, gan gynnwys cyfran o siaradwyr Cymraeg brodorol, digon i gynnal siop a meithrinfa Gymraeg. Ar y llaw arall, roedd yr iaith Gymraeg wedi cilio 45km i’r gorllewin o Drefyclo erbyn diwedd yr ugeinfed ganrif. Yn ystod arolwg enwau lleoedd a gynhaliais yn ne-orllewin Sir Henffordd, mynegodd ffermwr lleol a aned ac a fagwyd yn yr ardal ei fod yn ystyried ei hun yn Gymro yn hytrach nag yn Sais — sy’n eithaf dealladwy o ystyried bod yr iaith Gymraeg yn cael ei siarad yn eang yno hyd at ddiwedd y ddeunawfed ganrif.

Mae enwau lleoedd yn brif ddangosyddion o bresenoldeb diwylliannol. Mae hen sir Faesyfed yn llawn enwau lleoedd dwyieithog, ac mae siroedd Swydd Amwythig a Henffordd hefyd yn frith o’r un cymysgedd. Felly ceir Bache Hill gyferbyn â Mynydd yr Eithin, y Long Mynd â’r Stiperstones, a threftadaeth gymysg Malvern Hills. Mae astudiaeth o enwau lleoedd ucheldiroedd Cymru yn anghyflawn os caiff ei chyfyngu gan y ffin genedlaethol.

Ffiniau topograffig yn erbyn ffiniau cenedlaethol.

Ffiniau Topograffig

Gellir cael dosbarthiad mwy cadarn o’r hyn sy’n ffurfio “Ucheldir Cymreig” drwy ystyried topograffeg. Caiff pob twmpath, bryn, mynydd neu fasiff ei wahanu oddi wrth un arall gan bwynt isel unigryw yn y tir, a elwir yn ‘bwlch’ yn Gymraeg ac yn ‘pass’ neu ‘col’ yn Saesneg. O’r pwyntiau hyn mae nentydd yn ymledu, gan ffurfio ffiniau topograffig ar gyfer ardaloedd o unrhyw faint.

I ddeall maint topograffegol Cymru, rhaid ystyried topograffeg Prydain Fawr. Ei bwynt uchaf yw copa Beinn Nibheis (1344.5m; NN 166 712), sy’n “rhiant” i bob mynydd arall ar yr ynys. Y mynydd uchaf y tu allan i’r Alban yw Yr Wyddfa (1084.8m; SH 609 543), sy’n naturiol yn rhiant i bob mynydd ar y màs o dir sydd yn gysylltiedig â Chymru. Ceir y pwynt isaf yn y gadwyn sy’n cysylltu Yr Wyddfa â Beinn Nibheis ger camlas Forth a Clyde yn yr Alban (46m; NS 758 782), sy’n golygu mai Yr Wyddfa yw rhiant pob mynydd i’r de o’r pwynt hwn, gan gynnwys de’r Alban a holl Loegr.

I ddeall sut y caiff Lloegr ei gwahanu’n topograffig oddi wrth Gymru, rhaid ystyried pwynt uchaf Lloegr, sef copa Scafell Pike (978.1m; NY 215 072). Ceir y pwynt isaf yn y gadwyn sy’n cysylltu Scafell Pike ag Yr Wyddfa mewn cae ar gyrion Market Drayton yn Swydd Amwythig (66m; SJ 636 339). Gellir defnyddio’r pwynt echelin topograffig hwn i wahanu tir-massau Cymru a Lloegr, gan fod pob mynydd ar un ochr iddo’n cael ei riantu gan y mynydd uchaf yng Nghymru, a phob mynydd ar yr ochr arall gan y mynydd uchaf yn Lloegr.

Gellid deall y pwynt echelin topograffig rhwng Cymru a Lloegr yn rhwydd drwy ddychmygu codiad yn lefel y môr, fel bod y dŵr yn codi i uchder y cae ar gyrion Market Drayton, gan adael tir‑màs Cymru fel ynys. Wrth ddychwelyd lefel y môr i’r presennol, gallwn ddilyn y ffin topograffig o’r cae tua’r gogledd, gan ddilyn cwrs yr afon Duckow hyd at ei chymer â’r afon Weaver ac, yn y pen draw, ei llif i mewn i’r Merswy; ac i’r de, hyd rhagnant yr afon Tern, at ei chymer â’r Afon Hafren yr holl ffordd i’w therfyn yn Môr Hafren.

Maint topograpffig Cymru fel gwelir drwy godi lefel y môr i uchder bwlch Scafell Pike.

Rhanbarthau, Is‑rhanbarthau a Grwpiau

Wrth ddeall ffiniau topograffig Cymru, gellir datblygu’r broses i rannu’r ardal fawr hon yn segmentau trefnus a rheoledig, gan ddechrau gyda’r Rhanbarthau, yna’r Is‑rhanbarthau ac yn olaf y lefel Grŵp. Rhaid cyfaddef bod gradd o goddrychedd yn hyn, ond mae’r canllawiau canlynol yn rhoi cysondeb i’r dull:

Dylid diffinio Grwpiau gan derfynau topograffig mynydd sy’n ddigon amlwg i’w ystyried yn “rhiant” (h.y. wedi’u cyfyngu gan fwlch y rhiant a’r nentydd cyfagos), gan anelu at gynnwys tua 100 o fryniau (sydd gyda amlygrwydd o ≥30m). Dylai’r rhiant fod yn arwyddocaol o ran uchder ac amlygrwydd yng nghyd-destun ei Is‑rhanbarth neu’i Rhanbarth.
Dylid diffinio Rhanbarthau gan bwyntiau echelin topograffig sylweddol, gan gynnwys tua 1000–2500 o fryniau.
Dylid ystyried Is‑rhanbarthau ar gyfer ardaloedd topograffig sy’n cynnwys tua 250–850 o fryniau, er mwyn darparu strwythur trefnus i’r Rhanbarthau.
Caiff Rhanbarthau, Is‑rhanbarthau a Grwpiau eu diffinio gan topograffeg naturiol, gan anwybyddu newidiadau a wnaed gan ddyn.

Mae canlyniad y dadansoddi hwn yn rhoi dau Rhanbarth i dir‑màs Cymru: y gogledd (C1) a’r de (C2). Rhennir y Rhanbarth gogleddol yn ddau Is‑rhanbarth (C1A–B), a rhennir y Rhanbarth deheuol yn dri Is‑rhanbarth (C2A–C).

Rhanbarthau (llinellau coch) ac Is‑rhanbarthau (llinellau glas). Dangosir y ffin genedlaethol gan y llinell werdd toredig.

Mae’r Is‑rhanbarthau hyn yn cynnwys pum deg dau o Grwpiau, pob un wedi’i riantu gan gopa amlwg. Pan gymhwysir y system topograffig hon i Gymru fel gwlad, dim ond dau o’r pum deg dau Grŵp sy’n gorwedd yn gyfan gwbl y tu allan i’r ffin genedlaethol: Brown Clee a Worcestershire Beacon.

Grwpiau Ucheldirol Cymru.

Mae’r system topograffig hon yn hwyluso’r broses o gofnodi enwau lleoedd ucheldiroedd Cymru, gan osod enwau lleoedd yn glir o fewn eu Grwpiau a’u safleoedd rhanbarthol heb boeni am ffiniau gwleidyddol.

Grwpiau Ucheldirol Cymru

Grwpiau Is-rhanbarth C1A:

Mynydd Twr [1]

Carnedd Llywelyn [2]

Glyder Fawr [3]

Yr Wyddfa [4]

Moel Hebog [5]

Yr Eifl [6]

Moel Siabod [7]

Moelwyn Mawr [8]

Arenig Fach [9]

Arenig Fawr [10]

Y Llethr [11]

Carnedd y Filiast [12]

Mynydd Hiraethog [13]

Moel y Gamelin [14]

Grwpiau Is-rhanbarth C1B:

Raw Head [15]

Craig Berwyn [16]

Foel Cedig [17]

Esgeiriau Gwynion [18]

Aran Fawddwy [19]

Cadair Idris [20]

Tarren y Gesail [21]

Carnedd Wen [22]

Grwpiau Is-rhanbarth C2A:

Pumlumon [23]

Llechwedd Mawr [24]

Y Garn [25]

Carn yr Hyrddod [26]

Mynydd Bach [27]

Drygarn Fawr [28]

Esgair Wen [29]

Mynydd Mallaen [30]

Mynydd Pencarreg [31]

Mynydd Preseli [32]

Garn Fawr [33]

Mynydd Epynt [34]

Mynydd Du [35]

Ysgyryd Fawr [36]

Grwpiau Is-rhanbarth C2B:

Hirddywel [37]

Cilfaesty [38]

Bigwn [39]

Fforest Glud [40]

Gwaun Ceste [41]

Stiperstones [42]

Brown Clee [43]

Worcestershire Beacon [44]

May Hill [45]

Grwpiau Is-rhanbarth C2C:

Mynydd Du [46]

Mynydd Sylen [47]

Penlle’r Castell [48]

Fan Fawr [49]

Pen y Fan [50]

Cefn yr Ystrad [51]

Craig y Llyn [52]

Aled Williams a Myrddyn Phillips, Mehefin 2026.

________________________________________________________________________________

The Welsh Uplands

This blog is dedicated to the subject of upland place-names in Wales. As apparent as this may sound, it may be prudent to clearly define the uplands in question, since geopolitical limits do not always align with cultural and topographical boundaries.

The Welsh uplands.

National and Cultural Bounds

Man-made boundaries are subject to change, and the boundary between Wales and England is no exception to this observation. By and large, the modern-day boundary was set following the Laws in Wales Acts of 1535, whereby the Norman-established Marcher Lordships were abolished leading to the creation of five new counties, which added to existing Welsh counties that had been established by the Statute of Rhuddlan in 1284, yielding a total of thirteen. The eastern bounds of six of these counties thereby formed the division between Wales and England, namely: Sir y Fflint (Flintshire), Sir Ddinbych (Denbighshire), Sir Drefaldwyn (Montgomeryshire), Sir Faesyfed (Radnorshire), Sir Frycheiniog (Brecknockshire) and Sir Fynwy (Monmouthshire).

Minor changes were made during the nineteenth century in an effort to abolish detached parts. A notable upland example was the Herefordshire exclave of Ffawyddog, which was absorbed into Sir Fynwy in 1891, taking in half of the upper eastern side of the Grwyne Fawr valley on Mynydd Du, and reaching the summit of Y Fan (679.3m; SO 258 294). The national border was finally fixed in 1974 as a result of the Local Government Act 1972, which saw the replacement of the thirteen historic counties with eight new administrative counties.

The national border does not demark the start and end of English and Welsh culture. In reality, an east-west continuum exists, which some may argue is truly “British” in nature. This continuum varies in length at any given point along the north-south axis, and even its mid-points may lie east or west of the national border. For example, although the town centre of Oswestry (Croesoswallt) is positioned 5km east of the border in England, there exists a significant Welsh cultural presence up to the present day, including a proportion of native Welsh-speakers, enough to be catered for by a Welsh shop and Welsh-medium nursery. On the other hand, the Welsh language had retreated 45km west of Trefyclo (Knighton) by the close of the twentieth century. During a place-name survey I conducted in south-west Herefordshire, a born-and-bred local farmer expressed that he identified as Welsh rather than English, which is perhaps unsurprising when one considers that the Welsh language was widely spoken in that area up until the end of the eighteenth century.

Place-names are primary indicators of cultural presence. The historic county of Sir Faesyfed (Radnorshire) is replete with mixed-language place-names, while the English counties of Shropshire and Herefordshire are also peppered with the same. Thus we have Bache Hill contrasted with Mynydd yr Eithin, the Long Mynd with Stiperstones, and the mixed heritage of Malvern Hills. A study of Welsh upland place-names is incomplete if bounded by the national border.

Topographical bounds versus national bounds.

Topographic Bounds

A more robust classification of what constitutes a “Welsh Upland” may be gained through topography. Every hillock, hill, mountain or massif is separated by another such land-mass by a unique low point in the terrain known as a ‘pass’ or ‘col’ in English and a ‘bwlch’ in Welsh. Radiating from such points are watercourses that serve as topographical boundaries for land-masses of any size.

To understand the extent of the Welsh land-mass, the topography of Great Britain must be considered. Its highest point is the summit of Beinn Nibheis (1344.5m; NN 166 712), which parents every other mountain on the island. The highest mountain outside of Scotland is Yr Wyddfa (1084.8m; SH 609 543), which naturally parents every other mountain on the Welsh land-mass. The lowest point in the unbroken chain of land connecting Yr Wyddfa to Beinn Nibheis is found beside the Forth and Clyde Canal in Scotland (46m; NS 758 782), which means that Yr Wyddfa is the parent of all mountains south of this point, inclusive of southern Scotland and all of England. To understand how England is separated topographically from Wales, the highest point of England must then be considered, which is the summit of Scafell Pike (978.1m; NY 215 072). The lowest point in the unbroken chain of land connecting Scafell Pike to Yr Wyddfa is in a field on the outskirts of Market Drayton in Shropshire (66m; SJ 636 339). This topographical axis point can be used to separate the Welsh and English land-masses, since all mountains on one side of it are parented by the highest peak in Wales and all mountains on the opposite side are parented by the highest peak in England.

The topographical axis point is well depicted by an imagined rise in water level, where the water just skims the field on the outskirts of Market Drayton to leave the Welsh land-mass as an island. Returning the water level back to the present day, we can follow the topographical boundary from the field northward, tracing the course of the infant River Duckow to its confluence with the River Weaver and its eventual discharge into the River Mersey, and southward to a tributary of the River Tern, which flows into the Afon Hafren (River Severn) all the way to its culmination in Môr Hafren (Bristol Channel).

The Welsh land-mass depicted by a rise in sea level of 66m.

Regions, Sub-Regions and Groups

Now that the boundaries of the Welsh land-mass have been determined, a similar process of topographic analysis can be performed to break up this large single area into well-ordered and manageable segments, starting with Regions, then Sub-Regions and finally the Group level. A degree of subjectivity is inherent with this, but the following guidelines provide consistency to the approach:

Groups should be defined by the topographical limits of parent peaks (i.e. limited by the parent peak col and the surrounding watercourses), aiming to hold no more than circa 100 hills (with prominences ≥30m). A parent peak is considered significant in terms of height and prominence within the context of its Sub-Region or Region.
Regions should be defined by major topographical axis points, typically holding circa 1000-2500 hills.
Sub-Regions should be considered for topographical areas containing circa 250-850 hills (i.e. a buffered middle-ground) in order to provide an ordered structure to Regions.
Regions, Sub-Regions and Groups are defined by natural topography, irrespective of man-made changes.

The output provides the Welsh land-mass with two Regions; the north (C1) and the south (C2). The northern Region is divided into two Sub-Regions (C1A-B) with the southern Region divided into three Sub-Region (C2A-C).

Regions (red lines) and Sub-Regions (blue lines). The national border is depicted by the dashed green line.

These Sub-Regions house fifty-two upland Groups, each parented by a significant peak. When this topographic system is applied to Wales as a country, only two out of the fifty-two Groups lie wholly outside of the national border; Brown Clee and Worcestershire Beacon.

Upland Groups of Wales.

The Welsh Upland Groups

Sub-Region C1A Groups: